W życiu codziennym termin „uchodźca” jest często używany w odniesieniu do grup osób uciekających do Niemiec. Zgodnie z ustawą o azylu termin ten obejmuje jednak wyłącznie uznanych uchodźców zgodnie z Konwencją genewską dotyczącą statusu uchodźców. Ponieważ jednak nie wszystkie osoby otrzymują tę formę ochrony po przejściu procedury azylowej, pozostałe formy ochrony są precyzowane przez Federalny Urząd ds. Migracji i Uchodźców jako organ wykonawczy ustawy o azylu:
Osoby, które chcą złożyć wniosek o azyl i nie są jeszcze zarejestrowane w Federalnym Urzędzie jako osoby ubiegające się o azyl, określa się mianem osób ubiegających się o azyl. Osoby ubiegające się o azyl znajdują się w trakcie postępowania azylowego i do czasu wydania decyzji w sprawie azylu posiadają zezwolenie na pobyt.
Osoby, które otrzymają pozytywną decyzję w sprawie azylu, są uznanymi uchodźcami zgodnie z Konwencją genewską dotyczącą statusu uchodźców (§ 3 ustawy o azylu) lub osobami uprawnionymi do azylu (§ 16a Konstytucji) posiadającymi zezwolenie na pobyt.
Uchodźcy, którym nie przyznano prawa do azylu, ale którym w kraju pochodzenia grozi poważna krzywda, otrzymują ochronęuzupełniającą (§ 4 ustawy o azylu) wraz z zezwoleniem na pobyt na okres początkowo jednego roku. Grupy te otrzymują dokument pobytowy w formie elektronicznej karty chipowej, która zastępuje dotychczasową naklejkę w paszporcie.
Więcej informacji na temat elektronicznego dokumentu pobytowego można znaleźć na stronie internetowej Federalnego Urzędu ds. Migracji i Uchodźców (BAMF).
Osoby, wobec których po zakończeniu postępowania azylowego obowiązuje krajowy zakaz wydalenia, podlegają przepisom ustawy o pobycie (§ 60 ust. 5, ust. 7 AufenthG). Uchodźcy, których wniosek o azyl został odrzucony, są zobowiązani do opuszczenia kraju. Jeśli jednak wyjazd nie jest możliwy z przyczyn prawnych, otrzymują status osoby tolerowanej. Osoby tolerowane są prawnie przypisane do ustawy o pobycie (§ 60a AufenthG). Dalsze przepisy i szczegółowe wyjaśnienia można znaleźć na stronie internetowej Federalnego Urzędu ds. Migracji i Uchodźców (BAMF).
Szczegółowe opisy kategorii ochrony azylowej podsumowali autorka dr Birgit Reese i autor dr Marten Vogt z służby naukowej niemieckiego Bundestagu.
O przyznaniu statusu ochronnego lub formy ochrony decyduje kilka czynników. W pierwszej kolejności decydujące znaczenie mają krajepochodzenia. Rozróżnia się tu kraje bezpieczne, państwa trzecie oraz kraje o dobrych perspektywach na pozostanie. Osoby z krajów o dobrych perspektywach na pobyt mają największe szanse na uzyskanie zezwolenia na pobyt w Niemczech. Od 2022 r. do tej kategorii zaliczane są Afganistan, Erytrea, Somalia i Syria (patrz okólnik BAMF). Osoby z bezpiecznych krajów pochodzenia mają mniejsze szanse na uzyskanie zezwolenia na pobyt. Od momentu wejścia w życie ustawy o określaniu bezpiecznych krajów pochodzenia w drodze rozporządzenia oraz o zniesieniu reprezentacji adwokackiej w przypadku aresztu deportacyjnego i aresztu w celu wydalenia, to, które kraje pochodzenia uznaje się za bezpieczne, zależy od tego, czy chodzi o azyl zgodnie z art. 16a Ustawy Zasadniczej, czy o ochronę międzynarodową. Bezpieczne kraje pochodzenia w rozumieniu art. 16a ust. 3 zdanie 1 Ustawy Zasadniczej wymieniono w załączniku II do ustawy o azylu. Bezpieczne kraje pochodzenia w rozumieniu dyrektywy 2013/32/UE w sprawie wspólnych procedur przyznawania i cofania ochrony międzynarodowej są określane przez rząd federalny w drodze rozporządzenia.
Wielu wnioskodawców ubiegających się o azyl, na przykład dzieci, młodzież lub osoby niepełnosprawne, ma szczególne potrzeby w zakresie ochrony i związane z tym prawa, które należy uwzględnić w procedurze azylowej. Projekt SENSA – podnoszenie świadomości na temat szczególnych potrzeb w zakresie ochrony osób ubiegających się o azyl w Saksonii-Anhalt i Turyngii wspiera identyfikację tych potrzeb, aby zapewnić sprawiedliwe i zgodne z prawem procedury azylowe. Projekt oferuje m.in. szkolenia, konferencje branżowe, możliwości nawiązywania kontaktów oraz materiały informacyjne dla wszystkich osób zaangażowanych w procedurę azylową, w tym specjalistyczne służby doradcze, opiekunów małoletnich bez opieki oraz samych osób wymagających ochrony. W Saksonii-Anhalt projekt jest realizowany przez Radę ds. Uchodźców Saksonii-Anhalt.